Nöropazarlamada EEG: Reklamı Atla Butonundan Önce

YouTube’da bir video izliyorsunuz. Araya reklam giriyor. Daha 2. saniyede parmağınız “reklamı atla” butonuna gidiyor. Siz o butona doğru hamle yaptığınızı fark ettiğinizde, beyniniz çoktan “geç şu reklamı” demişti bile. Reklamın ilk karesindeki renk, ses, hareket, kalite veya o saçma sapan “dan dun” gibi seslerle başlayan giriş müziği, çoktan “kurtar beni bu eziyetten” sinyalini ateşledi. Siz sadece uyguladınız ve şimdilik o reklamdan kurtulabildiniz.

Bir de olaya reklam veren marka tarafından bakalım. Reklam veren marka, daha siz parmağınızı reklamı atla butonuna götürmeden önce, beyninizin tam olarak hangi saniyede sıkıldım dediğini bilseydi? Tabii ki o sahneyi keser, yerine sizi yakalayan, size en azından birkaç kare sonrasını daha izlettirebilecek bir şeylerle değiştirirdi.

Yani, yüksek bütçeler ayırıp, bir reklam filmi çekip, sonuçlarını prodüksiyon bittikten, reklam her yerde yayınlanıp para yakmaya başladıktan sonra değil de, daha her şey üretim aşamasındayken, adım adım test ederek ilerleseydi, hedef kitlesine reklamını sonuna kadar izletirecek bir formül bulabilirdi.

İşte EEG bu noktada çok değerli bir veri ile nöropazarlamanın kalbinde duruyor. EEG, kişinin tam olarak ne zaman sıkıldığını, kaçınma davranışına girdiğini, beğenmediğini veya, tam olarak ne olunca beğendiğini, heyecanlandığını ve ürüne karşı kendini açtığını, yakınlaştığını gösteriyor. Yani hislerinizi, zaman hassasiyetiyle yansıtıyor.

EEG Ne Ölçüyor?

Filmlerde, kafalara bir yüzücü bonesiyle tutturulmuş bir sürü kablolar gördüğümüz cihazlara EEG diyoruz. Her ne kadar pratik uygulamalarında o kadar çok kabloya ihtiyaç duyulmasa da, gerçekten kafa derisine elektrotlar, yani beyninizde ürettiğiniz elektriği ölçen metal sensörler takılır. Bu sensörler, genellikle açıkta kablo şeklinde değil de, saç bandı veya saç tacı gibi giyilebilir bir şekilde olabilirler.

EEG çok hızlı ölçüm alır. Modern sistemlerde, bu veri akışı saniyede 500 defa ve daha fazla olabilir. Bu da, beyninizde bir değişim olduğunda, saniyenin 500’de 1’i kadar hızlı algılanabildiği anlamına gelir. Yani kabaca, nöropazarlama özelinde EEG, belli frekans bantları için, bir değişimin olduğu anı ölçer. Ama konumunu net olarak gösteremez. Beyninizin derinliklerine bakmaz. Sadece kafatasınızın hemen altındaki bölgelerden gelen sinyalleri toplar ve yaklaşık bölgesel bir veri olarak gösterebilir.

Şöyle düşünün: Tıklım tıklım bir otobüstesiniz. Bir anda bir bebeğin ağlama sesini veya gülmesini duyuyorsunuz. Bebek mutlu mu, mutsuz mu anında anlayabiliyorsunuz. Bebek nerede diye sorulursa ancak ön taraflarda bir yerlerde diyebiliyorsunuz, ama tam olarak hangi koltukta olduğunu bilemiyorsunuz.

Nöropazarlamada EEG zamanı kesin, konumu yaklaşık ölçer: saniyede 500’den fazla ölçüm

Nöropazarlamada EEG: bir değişimin ne zaman olduğunu kesin, nerede olduğunu yaklaşık gösterir.

Theta ve Frontal Alfa Asimetrisi

Temel nöropazarlama uygulamalarının, özellikle Theta frekans bandını taraması çok önemlidir. Theta, kişinin genel anlamda odaklanma durumunu göstermesi açısından çok değerlidir. Ama genellikle bunun yerine, çoğunlukla Frontal Alpha Asimetrisine odaklanıldığını görürüz. Buradaki mantık basittir. Alın bölgemizden ölçülen EEG’ye göre, sol taraf daha aktifse, bu genelde yaklaşma motivasyonu, yani “bunu istiyorum”, “bunu beğendim”, “bundan korkmuyorum”, “buna doğru gideyim” hissidir. Eğer sağ taraf daha aktifse, bu da kaçınma motivasyonu ile ilişkilendirilir. Yani, “bunu istemiyorum”, “bunu içim almadı”, “bundan uzak durmalıyım” hissiyatı devrededir.

Bu aktiviteyi genellikle Alpha dalgalarını ölçerek tespit edebiliriz. Yani reklamda veya kişinin karşısına koyulan üründe, bir değişiklik olduğunda, ne tarafın Alpha dalgası daha düşükse o taraf daha aktiftir diye bir yorum yaparak, saniye saniye beğenme durumunu gözlemleyebiliriz.

Nöropazarlamada EEG ile frontal alfa asimetrisi: sol taraf yaklaşma, sağ taraf kaçınma

Nöropazarlamada EEG ile frontal alfa asimetrisi: yaklaşma mı, kaçınma mı?

Örneğin, önünüzde iki kutu olsa ve içlerinde de farklı marka birer çikolata olsa. Kutuları sırayla açsanız. Muhtemelen sadece Alpha asimetrisine bakarak bile hangisini satın almaya daha yatkın olduğunuzu ele verebilirsiniz. Tabii ki seçiminiz daha sonradan düşünüp, açlık, fiyat, marka gibi başka etkenleri de tartıp vereceğiniz kararlar sonrasında değişebilir, ama ambalajları gördüğünüz andan itibaren saniyenin neredeyse beşte biri kadar sürede oluşan tepkiniz EEG ile yakalanmıştır.

Pratikte Nasıldır? Nöropazarlama Konsept Testi

Diyelim ki bir araba markası yeni üreteceği bir model için renk belirlemek istiyor. Arabanın farklı renklere boyanmış versiyonlarının bulunduğu 30 saniyelik bir film hazırlıyor. Altında göz takip kameraları bulunan bir ekran karşısına, kafasında EEG başlığı, parmaklarında deri iletkenlik ve HRV sensörü bulunan, 30-40 kadar katılımcı oturtuluyor. Her birisi aynı 30 saniyelik filmi izliyor. Burada önemli bir nokta, her katılımcıdan ayrı ayrı baseline, yani teste başlamadan önceki durumlarıyla ilgili kayıt alarak, film metrikleri için bir baz oluşturmak.

Katılımcılar filmi izlemeye başlıyor ve örneğin, kırmızı renkli arabayı görünce beta yüksek, dikkat iyi. Sonra aynı arabanın siyah renkli olanı görüntülendiğinde, alfa düşüyor, sol frontal aktivite artıyor yani güzel, “istek” sinyali var. Ama sonraki görselde pembe araba var. O anda theta yükseliyor, beta düşüyor, göz takibi verisine bakıyorsunuz katılımcıların gözleri ekranda ama fiksasyon süreleri kısalıyor. Yani, beyin “ben sıkıldım, arka plana atıyorum” diyor.

Nöropazarlamada EEG konsept testi: aynı arabanın kırmızı, siyah ve pembe versiyonlarına beyin tepkisi

Nöropazarlamada EEG ile konsept testi: aynı araba, üç farklı beyin tepkisi.

Bu tür görseller sayesinde ve beynin tam olarak hangi görsellerde ne yönde tepki verdiğini görerek yapılan analizler sayesinde, markalar piyasaya yeni çıkartacakları ürünü test etmiş olurlar. Bunlar konsept testleri, A/B testleri veya kullanıcı deneyimi testlerinin nörobilimsel versiyonlarıdır.

Peki bu testler neyi sağlar? Tabii ki maliyetten tasarruf ve gerçek veriye ulaşma. Markalar, hedef kitlelerinin beğenmeyeceği bir ürünü daha üretime geçmeden önce eleyerek, ciddi maliyetlerle yüzleşmekten kurtulabilirler. Ayrıca, anketlerin keyfiliğinin aksine, kişilerin gerçek ve filtresiz tepkileri ölçülerek, daha objektif yaklaşımlarla tasarımlar hayat bulur.

Özetle EEG, anlık olarak tepkileri ölçer ve bu sayede kişi bir şeyi gördüğü anda tepkileri ortaya dökülür.

Şimdi Bir De Reklam Testi Senaryosuna Bakalım

Örneğin 20 saniyelik bir reklam videosu çektiniz. Katılımcılara bu reklamı izlettiğinizde EEG ve diğer sensör verilerini zaman hassasiyetiyle ve ekrandaki sahne ve görüntülerle senkron olarak kaydettiğinizde, çıkan sonuca göre, hangi sahneler beğeniliyor, hangileri itici kalmış, bunları belirleyerek prodüksiyonunuzu bir süre para harcayarak her yerde yayımlamadan önce test etmiş olursunuz. Bu sayede reklamınızı daha yayınlanmadan önce düzelterek, yayın sonrasında, alma isteği etkilerini artırmış olursunuz. Burada EEG, görüntülenen sahnelere, sahneye eşlik eden seslere ve konuşmalara, renklere ve diğer tüm görsel, işitsel ögelere karşı verilen tepkiyi anlık olarak ölçer.

Beğendim/beğenmedim skalasında 1’den 10’a kadar bir anket sorsaydınız muhtemelen cevaplar genelde bir iki puan içinde toplanacaktı. Bu anketin yanına bir de EEG verisini eklediğinizde, elde edeceğiniz verinin gücü tartışılmaz olacaktır.

Neden Her Firma ve Reklam Ajansı EEG Kullanmıyor?

Burada bahsederken her şey bir cihaz satın alıp tek tuşla kullanılabilir gibi bir algı oluşmuş olabilir, ama aslında bu testler çok komplike ve çok yüksek uzmanlık gerektiren uygulamalardır. Örneğin; katılımcı gözünü kırptığında, alnını kaşıdığında, yutkunduğunda, çenesini oynattığında ve kafasını oynattığında EEG verileri etkilenir. Bu etkilerin tespit edilip sonuç verisinden çıkarılması gerekir.

İşte burada da yorumlama yeteneği devreye girer. Nöropazarlama, zaten isminden de belli olduğu gibi, multidisipliner bir alandır. Yorumlamanın doğru yapılabilmesi için nörobilim, sinyal işleme ve pazarlama bilgileri uygun şekilde birleştirilmelidir. Yani ne yazık ki gerekli cihazları alıp bunları kullanmak, yorumlama doğru olmadıkça hiçbir anlam ifade etmeyecektir.

Sonuç

EEG, hem taşınabilir, hem milisaniye hassasiyetinde, hem de nispeten ucuz bir sistemdir. Gerek laboratuvar ortamında, gerek doğal ortamlarda rahatça kullanılabilir. Bir EEG başlığını kafanıza geçirip, rahatlıkla bir markette, bir AVM’de veya bir mağazada dolaşabilirsiniz. Katılımcı yürürken, raflara bakarken, hatta telefonu kaydırırken bile veri alabilirsiniz.

Bir de EEG’yi göz takibi ve deri iletkenliği ile birleştirdiğinizde, anketlerin asla anlatamayacağı bir hikaye ortaya çıkar. Sıradaki bölümde GSR, HRV ve Solunum üçlüsünü birlikte anlatmaya çalışacağım. Terlemenizle, hiç ihtiyacınız olmayan o buharlı pişiriciyi almanızın arasındaki ilişkiyi merak ediyorsanız bir sonraki bölüme beklerim. Bu arada bu serinin sonunda bir nöropazarlama testi tasarımı yapmayı planlıyorum. Takipte kalırsanız, detaylı bir nöropazarlama testi sizleri bekliyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Nöropazarlamada EEG ne ölçer?

Nöropazarlamada EEG, kişinin tam olarak ne zaman sıkıldığını, kaçınma davranışına girdiğini, beğenmediğini veya ne olunca beğendiğini, heyecanlandığını ve ürüne karşı kendini açtığını gösterir. Yani hisleri zaman hassasiyetiyle yansıtır.

EEG beynin neresinin çalıştığını tam olarak gösterir mi?

Hayır. EEG çok hızlı ölçüm alır ama konumu net olarak gösteremez. Beynin derinliklerine bakmaz; kafatasının hemen altındaki bölgelerden gelen sinyalleri toplar ve yaklaşık bölgesel bir veri verir.

Frontal alfa asimetrisi nedir?

Alın bölgesinden ölçülen EEG’de sol taraf daha aktifse bu genelde yaklaşma motivasyonu (“bunu istiyorum”), sağ taraf daha aktifse kaçınma motivasyonu (“bunu istemiyorum”) ile ilişkilendirilir. Hangi tarafın alfa dalgası daha düşükse o taraf daha aktif kabul edilir.

Nöropazarlamada EEG testi nasıl yapılır?

Örneğin 30 saniyelik bir film, kafasında EEG başlığı, parmaklarında deri iletkenlik ve HRV sensörü bulunan ve altında göz takip kamerası olan bir ekran karşısındaki 30-40 kadar katılımcıya izletilir. Her katılımcıdan teste başlamadan önce baseline kaydı alınır.

Neden her firma nöropazarlamada EEG kullanmıyor?

Bu testler çok komplike ve yüksek uzmanlık gerektirir. Göz kırpma, yutkunma, çene ve kafa hareketleri EEG verisini etkiler ve bunların ayıklanması gerekir. Doğru yorum için nörobilim, sinyal işleme ve pazarlama bilgisinin birleşmesi gerekir.