Neurofeedback Bilimsel mi? Eleştiriler ve Cevaplar

Bir şey bilimsel mi sorusunu cevaplamadan önce bilimsel bir yöntemin temel özellikleri nedir hızlıca bir bakalım.

Bilimsel yöntem gözlemlere dayanır; test edilebilir ve yanlışlanabilir hipotezler kurar ve bunları sistematik biçimde sınar. Elde edilen sonuçların tekrarlanabilir, şeffaf ve başkalarının değerlendirmesine açık olması beklenir.

Sonda söyleyeceğimi en başta söyleyeyim. Neurofeedback’in bilimsel bir araştırma alanı olması, yöntemin deneysel çalışmalar ve klinik araştırmalarla sistematik olarak incelendiği anlamına gelir. Ancak neurofeedback’te neredeyse sınırsız sayıda protokol ve uygulama kombinasyonu olabilir. Bu kadar farklı uygulamanın bir araya geldiği bir alanda her protokolün ve her kullanım alanının kanıt düzeyi aynı değildir. Yani yöntemin araştırılıyor olması, tüm neurofeedback uygulamalarının etkili ya da kanıtlanmış olduğu anlamına gelmez.

Tartışmanın ve eleştirilerin temel kökeni, tıp ile neurofeedback’in kesiştiği ya da üst üste bindiği noktalardadır. Bir tarafta geleneksel tıbbın ilaçla yürüttüğü, kişinin görece pasif kaldığı bir “tedavi” yaklaşımı var. Diğer tarafta neurofeedback’in aktif bir “öğrenme” süreci var. Bu ikisi birbirinden çok farklı süreçler; ama hedeflerinde bazen aynı kişiler ve aynı sorunlar bulunabiliyor.

Örneğin depresyon, kronik stres ya da otizm gibi alanlarda tıp ilaçlarla çalışırken, neurofeedback kişinin beynini eğiterek daha iyi bir duruma gelmeyi öğrenmesini hedefler.

Fakat ne yazık ki sırf para hırsı ile neurofeedback sistemlerinin abartılı vaatlerle pazarlanmaya çalışılması veya hiçbir zaman başaramayacakları şeyleri sanki 1 seansta mucizevi şekilde başarabileceklerinin anlatılması gibi durumlar, tartışmaları ve eleştirileri körüklemektedir.

Çalışma mantığını başka yazılarımda ayrıntılı anlattım, o yüzden burada kısa geçeceğim. Neurofeedback sistemleri, beynin görsel ve işitsel geri bildirim yani bir ödül mekanizması aracılığıyla kendi elektriksel aktivitesini düzenlemeyi öğrenmesine dayanır. Bu, kısaca edimsel koşullanma ile çalışmak demektir. Düzenli seanslarla nöronlar arasındaki sinaps bağlarının güçlenmesi ve kalıcı değişikliklere zemin hazırlanması da nöroplastisite ve LTP sayesinde mümkün olur. Sonuçta ortada pasif bir ilaç tedavisinden çok uzakta, aktif bir öğrenme süreci vardır. Ayrıntılar için Neurofeedback Nasıl Çalışır? yazısına bakabilirsiniz.

Temel eleştirilerden biri şu: Danışanda görülen iyileşmenin ne kadarı gerçek EEG geri bildiriminden, ne kadarı beklenti, motivasyon, uzmanla kurulan ilişki ve düzenli seanslara katılmak gibi etkenlerden geliyor? Bunun çok net bir ölçüsü yok.

Kişi bir merkeze gitmeye başlıyor, bir uzmanın ilgisini görüyor ve daha önce tanımadığı teknolojik cihazlarla karşılaşıyor. Bunların hepsi hayatında daha önce olmayan bir süreç. Nöroplastisite yazısında da anlattığım gibi, yenilikler beyinde yeni yolakların oluşmasına yol açabiliyor. İşte eleştiri tam da burada: Asıl etki neurofeedback’ten mi geliyor, yoksa yenilikten mi?

Dikkat ederseniz her iki taraf da bir etkinin olduğunu inkâr etmiyor. Kişi her hâlükârda daha iyiye gidiyor olabilir; etkinin tam olarak kimden geldiğini ayırmak ise bu noktada zor. Ama konu faydadan çok bilimsellik olduğunda bu ayrımı yapabilmek önemli ve değerli.

Neurofeedback ile ilgili yapılan çalışmaların metodolojileri biraz zayıf kalmaktadır. Burada “zayıf” demek bir şeyle kıyaslamayı gerektirir; kıyaslama da genellikle ilaç araştırmalarına göre yapılır. İlaç çalışmalarındaki çift kör randomize kontrollü tasarımları neurofeedback’te uygulamak ve sürdürmek zordur. Sahte (placebo) geri bildirim verilen kontrol gruplu çalışmalar, 1970-1990 arasındaki erken dönemde neredeyse hiç yoktu. Özellikle son 15 yılda metodoloji standartları belirgin şekilde yükseldi; randomize kontrollü çalışmalar, çift kör tasarımlar ve daha büyük örneklemler arttı.

Neurofeedback uygulamaları neredeyse sonsuz varyasyonda yapılabilir. Her uygulayıcı ve her cihaz seansları farklı ayarlarda yürütür. Belirli standartlar var, ama o standartların içinde bile çok sayıda ayar mevcut. Piyasada farklı amaçlara hizmet eden birçok marka ve cihaz da var; cihaz kategorileri için ayrı bir yazı yazdım: Neurofeedback cihazları. Bu çeşitlilik, yöntemin bilimselliğini ve etkilerini tartışmaya açan bir başka konu.

Bir diğer önemli eleştiri konusu ticarileşme ve mucize beklentisi yaratan aşırı vaatler. “10 seansta IQ artışı” ya da “5 seansta otizm tedavisi” gibi palavra, etik dışı ve sahtekarca iddialar da sistemlerin bilimselliğine ve güvenirliğine leke sürüyor ne yazık ki.

Şimdi diğer tarafa, yani bu eleştirilere verilen cevaplara tarafsız bir şekilde bakalım.

Gelişen teknolojiyle birlikte fonksiyonel manyetik rezonans (fMRI) gibi sistemlere ulaşım kolaylaştı ve kontrol mekanizmalarına artık fMRI de dahil oldu. En basit anlatımıyla şu görüldü: Bunun Türkçesi ise şu: Kontrollü ortamlarda inanarak veya isteyerek beyninizi biyolojik olarak değiştiremezsiniz ama neurofeedback ile değişebilir.

Alanın uluslararası kuruluşları da kanıt değerlendirmeleri yapıyor. International Society for Neuroregulation and Research (ISNR), Biofeedback Certification International Alliance (BCIA) ve Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) gibi kuruluşlar, neurofeedback’in çeşitli durumlardaki etkilerini mevcut bilimsel kanıtlara göre farklı düzeylerde sınıflandırıyor. Bu değerlendirmeler bazı önemli sağlık durumlarını da kapsıyor; bu yüzden burada tek tek yorumlamayacağım.

Yalnızca örnek olarak: Amerikan Pediatri Akademisi, neurofeedback’i dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) için “Seviye 1 (en yüksek) kanıta dayalı müdahale” olarak değerlendirmiştir. Ancak bu alandaki sonraki, özellikle körlenmiş (sahte geri bildirimli) çalışmaların sonuçları karışıktır; ayrıntılar için Neurofeedback Hangi Durumlarda Kullanılır? yazısındaki kanıt düzeyleri bölümüne bakın.

Bir şeyin bilimsel olması için, başta söylediğimiz gibi, gözlemlere ve test edilebilir, yanlışlanabilir hipotezlere dayanması; sonuçların tekrarlanabilir, şeffaf ve başkaları tarafından erişilebilir olması gerekir.

Neurofeedback uygulamaları çok sayıda ve çok farklı alanda yapılıyor. Bu bağlamda “neurofeedback toptan bilim dışıdır” demek yanlış olur. Ama bazı uygulama alanları için bilimsel değerlendirme kriterlerini karşılayacak kadar araştırma ve yayın henüz yapılmış değil.

İşte sonuç bu. Yani ne bilimsel ne bilim dışı.

Benim şahsi kanaatim şu yönde: Neurofeedback, bazı uygulama alanlarında yüksek, bazılarında düşük potansiyel taşıyan; etkinliği her kullanım alanı için aynı kesinlikte gösterilmemiş; ama bazı uygulamaları bilimsel temellere dayanan bir yöntem. Peki işe yarar mı? Bu soruyu Hangi Durumlarda Kullanılır? yazısında kanıt düzeyleriyle ele aldım.

Eğer bir yerlerde şu sloganları görürseniz oradan derhal kaçın:

• “Beyninizi yeniden programlar”
• “Dikkat eksikliğini tedavi eder”
• “İlaçsız kesin çözüm”
• “Beyin haritanız her şeyi gösterir”
• “Mucize”

Neurofeedback bilimsel olarak araştırılan bir alandır; ancak her protokolün ve kullanım alanının kanıt düzeyi aynı değildir. Bu yüzden “tamamen bilimsel” ya da “tamamen bilim dışı” demek doğru olmaz.

Beklenti, motivasyon ve uzmanla kurulan ilişki gibi etkenlerin payı olabilir ve bunu ayırmak zordur. Sahte geri bildirimli kontrollü çalışmalar bu ayrımı yapmak için tasarlanır; sonuçlar kullanım alanına göre değişir.

Hayır. Neurofeedback pasif bir ilaç tedavisi değil, aktif bir öğrenme sürecidir. Tanı ve tedavi kararları hekim ve ilgili uzmanlarla birlikte verilmelidir.

“Kesin çözüm”, “mucize” ya da “birkaç seansta tedavi” gibi ifadeler uyarı işaretidir. Bilimsel yaklaşım kanıt düzeyini ve belirsizliği açıkça belirtir.

ISNR, BCIA ve Amerikan Pediatri Akademisi gibi kuruluşlar çeşitli durumlar için neurofeedback’in kanıt düzeyini değerlendiriyor.

Neurofeedback’i baştan öğrenmek isterseniz Neurofeedback Nedir? yazısıyla başlayabilirsiniz.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye değildir. Sağlıkla ilgili kararlar için bir uzmana danışın.

İlgili yazı: Cihaz seçeneklerini merak ediyorsanız Neurofeedback cihazları yazısına bakabilirsiniz.