Nöropazarlamada HRV, GSR ve Solunum: Bedenin Dürüstlüğü

Bir iş görüşmesindesiniz. Kendi kendinize “çok rahatım, hiç heyecanlı değilim” diyorsunuz. Ama avuç içleriniz nemli, kalbiniz göğsünüzden fırlayacak gibi ve nefesiniz bir acayip. Zaten işi yapay zekaya kaptırıyorsunuz, bari eve giderken AVM’de soluklanayım diyorsunuz, bir mağazanın önünden geçerken aldığınız parfüm kokusuyla nefesiniz 2 saniye duruyor ve dayanamayıp içeri giriyorsunuz. O mağazadan elinizde alışveriş poşetleriyle çıkıp yürürken bir anda o mükemmel tasarlanmış buharlı pişirici afişleri gözünüze çarpıyor ve beyninizde “bu tam bana göre”, “bu benim evime çok yakışır”, “bunu almalıyım” diyorsunuz ve bir bakıyorsunuz elleriniz yine terlemiş, derin derin nefes alıyorsunuz.

Bu üç sinyal; terleme, solunum ve kalp ritmi, bilinçli olarak kontrol edemediğimiz otonom sinir sistemi tarafından yönetilir. Solunumu kontrol edebiliriz ama ancak ilk tepki geldikten sonra. Bunu evinizdeki duman dedektörü gibi düşünün. Sistemin sensörleri bir şeyler algılamış ve alarm çalışmıştır. Sistemi tetikleyen şey sizin içtiğiniz sigara mı yoksa gerçekten yangın mı ona daha sonra karar verilebilir. Ama sensörler bir duman yakalayıp size sormadan otomatik olarak alarmı çalmıştır.

Bu bölümde EEG’yi ve göz takibini bir kenara koyup, vücudumuza odaklanacağız.

Otonom Sinir Sistemi

Tüm bu sensörlerle ölçtüğümüz şey, aslında, kontrolümüz dışında çalışan otonom sinir sistemimizin durumunu anlamak için. Otonom sinir sistemi nöropazarlama açısından bakacak olursak iki şekilde çalışır. Birisi “savaş ya da kaç” şeklinde masallaştırılan, tehlike, heyecan, sürpriz gibi durumlarda devreye girer. Diğeri ise “dinlen ve sindir” olarak masallaştırılan, güvenli, tanıdık ve rahat ortamlarda devreye girer.

İlkinde kalp hızlanır, ter bezleri açılır, nefes sığlaşır ve göz bebekleri büyür. Ayrıca nöropazarlamada neredeyse hiç bahsedilmeyen bir başka şey ise, uzuvlardaki kanın merkeze çekilmesi ve bunun sonucunda da hem damarların büzüşmesi, hem de uzuvlarda deri ısısının düşmesidir.

İkinci durumda yani güvenli, tanıdık, sakin ortamlarda ise bunların tam tersi, yani kalbin yavaşlaması, nefesin derinleşmesi, kasların gevşemesi, göz bebeklerinin normale dönmesi ve deri ısısında bir artış beklenir.

Nöropazarlamanın ölçtüğü fizyolojik veriler, aslında sinir sisteminin verdiği bu iki farklı tepkiyi belirlemek içindir. Bu sistemler bilinçli kontrol altında olmadığı için, bilinçli kontrol altında olan anketlere ve sözlü beyanlara göre çok daha dürüsttür.

Şöyle düşünün, kaza anında arabanızın hava yastığı açılmak için keyfi bir beyan veya anket beklemez. Otomatiktir. Size göre belki kaza hafiftir ve açılmasına gerek yoktur belki, ama o çoktan patlamış ve belki de hayatınızı kurtarmıştır.

Nöropazarlamada HRV ve otonom sinir sistemi: iş görüşmesinde gülümseyen ama yumruklarını sıkan aday

Nöropazarlamada HRV, GSR ve solunum: yüz “çok rahatım” der, beden başka bir şey söyler.

Deri İletkenliği: Satın Alırken Terlemek

Avuç içi ve özellikle parmaklarınızdaki ter bezleri, otonom sinir sistemi tarafından kontrol edilir. Duygusal bir uyarılmada, mikro arousal devreye girer ve ter bezleri mikroskobik bir düzeyde de olsa nem salgılar. Islanan deri yüzeyinin iletkenlik seviyesi artar ve sensörler bunu anında yakalar.

Deri iletkenlik verisi nöropazarlama açısından iki farklı tiptedir. Birincisi kişinin genel uyarılmışlık düzeyini de gösteren, yavaş değişen bazal iletkenlik, ikincisi ise bizi asıl ilgilendiren fazik, yani ani, kısa süreli sıçramalardır. Bunlar genellikle bir uyaran görüldüğü, duyulduğu, koklandığı, hissedildiği ve algılandığı anda deri iletkenlik grafiğinde oluşan piklerdir.

Deri iletkenlik verisi “bir şey oldu, beden uyarıldı” habercisidir. Ama bu olan şey iyiydi veya kötüydü demez. İşte bu nedenle, nöropazarlamada hep bahsettiğim en az üç veri akışı devreye girmelidir ve EEG, yüz kodlama veya kısa bir anket eklemek gerekir.

Evinizin olmazsa olmazı cam temizleme robotunu seçtiniz. “Sepete ekle” butonuna tıkladınız ve bir anda GSR fırladı. İşte sadece bu pik yapan grafiğe bakarak “aldığına çok sevindi” diyemeyiz. Belki de bu “eyvah ben bunu nasıl ödeyeceğim” grafiğidir. Bunu netleştirmek için basit bir “mutlu musun”, “bunu öderken zorluk çekecek misin?” gibi bir anket katmanı, durumu netleştirmenize yardımcı olabilir.

Nöropazarlamada GSR: parmaklarında deri iletkenlik sensörü olan kişi sepete ekle butonuna basmak üzere

Nöropazarlamada GSR: “Sepete ekle” anında fırlayan pik sevinç mi, endişe mi?

HRV – Kalp Hızı Değişkenliği

Rahatlama ve gevşemeyle ilgili olan sistemin ana unsuru vagus siniridir. Vagus siniri aktif olduğunda kalp atışları arasındaki sürenin değişkenliği artar. Yani arka arkaya iki atım arasındaki süre hep aynı kalmaz. Bu da kalp hızındaki değişkenlikte artış olarak kaydedilir ve bu da vücudun kendini güvende hissettiği anlamına gelir.

Kalp hızının değişkenliği azalırsa, yani atımlar arasındaki süreler birbirlerine daha yakın olursa, bu, strese, bilişsel yükün artmasına, duygusal anlamda baskı hissetmeye ve sonuç olarak da “savaş ya da kaç” moduna geçişi gösterir. Örneğin bir web sayfasında ürünleri incelerken HRV’niz düşüyorsa, o sayfadaki ürünlerin kafanızı karıştırdığı, sayfanın sizi zorladığı varsayımı yapılabilir.

HRV’niz yükseliyorsa, bu, rahatlamaya, yeniliklere açık olmaya, ve özellikle de güven duygusuna işaret edebilir. Yani, galeride yeni bir arabanın içine oturduğunuzda HRV’niz artıyorsa, o arabaya karşı pozitif bir modda olduğunuz, o arabayla kendinizi bağdaştırdığınız ve satın alma yönünde pozitif düşünceleriniz olduğu yorumu, diğer faktörlere de bakılmak suretiyle yapılabilir.

HRV ölçümü klasik olarak bir göğüs bandı veya parmağa takılan bir sensör ile yapılır. Parmağa takılan sensör, damar genişlemesi ve daralmasını da ölçerek farklı metrikler de verir. Ayrıca günümüzde bu ölçümü, akıllı saatiniz bile yapabilmektedir.

Nöropazarlamada, özellikle uzun süreli testlerde daha iyi bilgi verir. Yani kullanım alanı 10 – 15 saniyelik bir reklam filminden ziyade, mağaza ambiyansı, ürüne dokunarak veya deneyimleyerek yapılan kullanıcı deneyimi testleri ve web sitesi kullanıcı arayüzü testleri gibi biraz daha yavaş ilerleyebilen testlerdir.

Solunum

Solunum, aslında hem çok kolay yapılabilen hem de çok kaliteli veri akışı sağlayabilen güzel bir ölçümdür.

En belirgin veri nefes tutmadır. Ani şaşkınlık anında, yoğun odaklanmada ve beklenti zamanlarında, siz farkına varmasanız da, nefesiniz 2-3 saniye durabilir. Bir ürünün kutusunu açarken, yeni bir telefonu elinize aldığınızda veya asla kullanmayacağınız ve nereye kaldırsam diye kara kara düşüneceğiniz o koşu bandının fiyat etiketindeki %60 indirim yazısını gördüğünüzde solunumunuza dikkat edin. O anda nefes almıyorsanız merak etmeyin bu tamamen normal.

Eğer solunumunuz hızlanıyorsa, kaygı, heyecan, korku ve fiziksel uyarılma gibi durumlar olabilir. Örneğin sevdiğiniz elbisenin satın al butonunun hemen üstünde son 1 ürün yazısını gördüğünüzde bakın bakalım nefes nefese kalmış bir an önce al butonuna basmaya çalışıyor musunuz?

Solunumun yavaşlaması, yani derinleşmesi de rahatlamayı ve güveni temsil eder. Satın al tuşuna basıp o ürünün sahibi siz olduğunuzda, bir oh çekersiniz ve solunumunuz iyice yavaşlar. Özellikle güzel kokularla ve hafif müziklerle mağazalar sizi rahatlatmaya çalışır. Bu güven hissinizi artırır ve bunun da satışa yansıması beklenir.

Ayrıca bir de iç çekme durumu vardır. Bu hem iyi anlamda hem de kötü anlamda olabilir. Örneğin TikTok kaydırırken görüp beğendiğiniz bir elbiseyi mağazada denediğinizde üzerinizde çuval gibi durduysa hayal kırıklığını, üzerinize çok yakıştıysa da rahatlamayı temsil edebilir.

Solunum ölçümleri genellikle elastik bir kemerin göğüs veya diyafram üstüne sarılmasıyla yapılır.

Nöropazarlamada solunum: göğüs bandı takılı adam indirimli koşu bandının fiyatına nefesini tutarak bakıyor

Nöropazarlamada solunum: %60 indirimi görünce nefesiniz durursa, bu tamamen normal.

Örnek Senaryolar

Birinci örnek senaryo: Şaşkınlık ve stres; deri iletkenliği anlık fırlar, kalp hızı değişkenliği azalır, ve nefes tutulursa, muhtemelen istenmeyen bir durum oluşmuş ve bu sizi germiştir. Örneğin, web sitesinde ödeme sayfasına geçtiğinizde, satın aldığınız fiyatın yanında ekstra bir kargo ücretinin veya verginin çıkması gibi.

İkinci senaryoda: Şaşkınlık ve keyif; Deri iletkenliği anlık fırlar, HRV yüksek kalır ve solunum derinleşirse, bu muhtemelen beklenmedik bir şey olduğunu ve bunun kişiye mutluluk verdiğini gösterebilir. Örneğin, çok beğendiğiniz bir ürünün fiyatının beklediğinizden çok daha düşük çıkması gibi.

Üçüncü örnek senaryoda: Monotonluk ve kopuş; GSR düz, HRV düşük-orta, solunum sığ ve düzenli ise, o ürüne karşı bir şey hissetmediğiniz, hatta o ürün veya reklamı hiç umursamadığınız gibi bir anlam ortaya çıkabilir. Örneğin, ömrünüz boyunca sadece bir kere kullanacağınız o ekmek yapma makinesi için bir elektronik mağazasına girmişsinizdir ve girişten itibaren her yer cep telefonuyla kaplıdır ve o mağazanın girişi sizin için yok hükmündedir.

Her zaman bahsettiğim gibi, burada da sadece bu sensör verileri net bir şey söylemez. Bu verilerin yanına mutlaka, EEG, yüz kodlama veya kısa bir anket katmanlarından en azından birini eklemek gerekir.

Sırada Ne Var?

Sıradaki bölümde nöropazarlamanın en keyifli oyuncağından yani göz takibinden bahsedeceğim. Bir web sayfasında, bir market rafında, bir reklam videosunda, 1.5 saniye katlanabildiğiniz o TikTok kaydırmasında, hatta arkada veya altta çıkan reklamlarla dolu bir futbol maçında, gözleriniz nereye bakıyor, nelere odaklanıyor, nerelerde takılıp kalıyor, detaylarıyla anlatmaya çalışacağım.

Bu serinin sonunda birlikte bir nöropazarlama testi nasıl yapılır, kaç kişi gerekir, etik mi gibi sorulara cevaplar bulacaksınız. Merakınız varsa takipte kalın.

Sıkça Sorulan Sorular

Nöropazarlamada HRV, GSR ve solunum neyi ölçer?

Bu üç sinyal; terleme, solunum ve kalp ritmi, bilinçli olarak kontrol edemediğimiz otonom sinir sistemi tarafından yönetilir. Nöropazarlamada bu veriler, sinir sisteminin “savaş ya da kaç” mı yoksa “dinlen ve sindir” mi tepkisi verdiğini anlamak için ölçülür.

GSR tek başına yeterli mi?

Hayır. Deri iletkenlik verisi “bir şey oldu, beden uyarıldı” habercisidir ama bu olan şeyin iyi mi kötü mü olduğunu söylemez. Yanına EEG, yüz kodlama veya kısa bir anket eklemek gerekir.

Nöropazarlamada HRV ne anlatır?

HRV yükseliyorsa rahatlamaya, yeniliklere açık olmaya ve güven duygusuna; düşüyorsa strese, bilişsel yükün artmasına ve “savaş ya da kaç” moduna geçişe işaret edebilir. Özellikle mağaza ambiyansı, kullanıcı deneyimi ve web sitesi arayüzü gibi uzun süreli testlerde daha iyi bilgi verir.

Solunumda en belirgin veri nedir?

En belirgin veri nefes tutmadır. Ani şaşkınlık, yoğun odaklanma ve beklenti anlarında, siz farkına varmasanız da nefesiniz 2-3 saniye durabilir.

HRV ve solunum nasıl ölçülür?

HRV klasik olarak bir göğüs bandı veya parmağa takılan bir sensörle ölçülür; günümüzde akıllı saatler de bu ölçümü yapabilir. Solunum ise genellikle göğüs veya diyafram üstüne sarılan elastik bir kemerle ölçülür.