Neurofeedback Seansı Nasıl Yapılır? Adım Adım Rehber

Neurofeedback seansı nasıl yapılır? Bu yazıda önce sürecin bütününü, sonra da tek bir seansın başından sonuna nasıl geçtiğini anlatıyorum. Neurofeedback’in ne olduğunu henüz okumadıysanız, önce Neurofeedback Nedir? yazıma göz atabilirsiniz.

Çok özetle neurofeedback, bir cihaz ve bir bilgisayar sayesinde size beyninizin elektriksel aktivitesini canlı olarak gösteren ve fazla veya az olan aktiviteyi hedeflenen seviyeye getirmenize yardımcı olan bir öğrenme yöntemidir. Alanın uluslararası meslek kuruluşları AAPB ve ISNR bu yöntemin standartları üzerine çalışır. Çeşitli protokoller vardır ve uygulama bireysel seanslardan oluşur. Seans sayısı 30 ile 100 arasında değişebilir. Genellikle ilk seanstan önce bir tanışma, ölçme ve değerlendirme görüşmesi yapılır, seanslar ondan sonra planlanır.

Burada anlatacağım her şey örnek olması açısından DEHB’li bir çocuğun seansına göre hazırlandı. Türkiye ve Amerika için tipik bir uygulama genellikle aşağıdaki gibi ilerler.

İlk randevuda genellikle bazı formlar doldurulur. Kimlik, yaş, okul, özel durumlar ve problemler hakkındaki bilgilerin yanı sıra iletişim ve ödeme bilgileri de bu formlarla alınabilir. Amerika’da ayrıca sigorta ve sorumluluk reddi bilgilerinin yer aldığı “intake form”lar doldurulur.

Zihinsel ve bilişsel yetenekleri ölçen WISC-R gibi bir testin yapılması faydalıdır. Amerika ve bazı başka ülkelerde WISC-R yerine, özellikle dikkati ölçen TOVA testi kullanılabilir.

İlk görüşmede değerlendirme için yarım saat kadar çocukla, yarım saat kadar da aileyle sohbet edilebilir. Amerika’da çocuk genellikle bir yönlendirmeyle geldiği için bu görüşmeler atlanabilir.

İlk gün ayrıca çocuğu sisteme alıştırmak, korkusunu yenmesini sağlamak ve cihazdan gelen verileri normlarla kıyaslayabilmek için 5-10 dakikalık bir mini kayıt alınması önemlidir. Bu kayıt, başlangıç durumunu gösteren bir baz kayıt olur.

Neurofeedback bir hastalığın veya nörodiverjans bir durumun tedavisine yönelik, yani bir terapi olarak kullanılacaksa, detaylı bir doktor incelemesi ve özel bir EEG çekilmesi de şart olmamakla birlikte daha iyi olur. Bu özel EEG’ye QEEG veya beyin haritalaması denir.

QEEG, Kantitatif Elektroensefalografi demektir ve genellikle iki türü vardır. Beyin haritalaması yapan türü, beynin farklı bölgelerindeki toplam güce, yani elektrik aktivitesinin yoğunluğuna bakar ve hava durumu haritalarındaki gibi renkli bir beyin görüntüsü sunar. Bu görüntüye bakarak hangi bölgenin ne kadar aktif olduğu, hangi bölgenin normalin dışında elektrik ürettiği araştırılır. İkinci türde ise beyinden toplanan veriler, daha önce toplanmış sağlıklı kişilerin verileriyle karşılaştırılır ve bir rapor oluşturulur.

Bu konu biraz karmaşık ve kişisel görüşüme göre biraz tartışmalı olduğu için şimdilik daha fazla ayrıntıya girmiyorum. QEEG cihazları pahalıdır ve ek yazılım gerektirir; bu yüzden Türkiye’de neredeyse hiç kullanılmaz. Amerika’da ise yaygındır ve isteğe bağlıdır, ancak ücretleri oldukça yüksektir.

Özetle ilk gün şöyle geçer: formlar doldurulur, kâğıt üzerinde ve sözlü testler yapılır, çocuk ve aileyle görüşülür, cihazdan bir baz kayıt alınır ve varsa QEEG yapılır. Test sonuçlarının değerlendirilmesi ve bildirilmesi için aynı gün ya da ilerleyen günlerde aileye dönüş yapılır.

Siz veya çocuğunuz seanslara gitmeden önce bazı şeylere dikkat etmenizi öneririm. Sizden beklenen temel olarak zamanında, temiz ve seansa hazır gelmenizdir.

• Saç temiz olsun: Elektrotlar daha kolay takılır ve daha iyi veri alınır.
• Jöle, sprey ve benzeri ürünler kullanmayın: Uygulayıcının işini kolaylaştırır.
• Yağmurlu havada saçınızı ıslatmamaya çalışın: Islak saç veri alımını zorlaştırır.
• Metal aksesuarları çıkarın: Çok büyük küpeler, metal toka veya süsler verileri bozabilir.
• Kalın kıyafetleri seanstan önce çıkarın: Palto, mont, atkı gibi şeyleri kayıt başladıktan sonra çıkarmak çok zordur.
• Su ve tuvalet ihtiyacını önceden halledin: Su veya ilaç içecekseniz kayıttan önce için, tuvalete de kayıttan önce gidin.
• Bir sorununuz varsa kayıttan önce söyleyin.
• İlacınızı ertelemeyin: Kullandığınız bir ilaç varsa kullanmaya devam edin.

Kayıt için çok önemli olmayan ama yine de işe yarayacak birkaç şey daha var:

• Telefonu kapatın veya sessize alın. Kayıt sırasında ilginizin tamamen ekranda olması gerekir. Telefonun çalması ya da açıp bakmak, ilginizin ekrandan kaymasına ve yanlış verilerin kaydedilmesine yol açar. Aynı nedenle telefon, dergi, fidget spinner, tespih gibi şeyleri de yanınızda bulundurmayın.
• Uyku, mutluluk ve stres durumu seansları çok etkilemez. Ancak seanstan hemen önce şiddetli bir kavga ettiyseniz veya çocuğunuz bir şey isteyip olumsuz cevap alınca kendini kapattıysa, kayıttan önce biraz zaman geçmesinde fayda var. Bu kayıt kalitesini etkilemez ama seansta isteksizlik ve motivasyon düşüklüğü yaratabilir.

Neurofeedback seansı nasıl yapılır sorusunun kısa cevabı şu: bir seans kabaca dört adımdan oluşur: hazırlık, kayıt, seansın sonlandırılması ve seans sonrası.

Aşırı rahat veya aşırı rahatsız olmayan bir koltuğa oturulur. Uygulayıcı kafanıza çoğunlukla 3 adet alıcı elektrot yerleştirir. Bunlar genellikle kafanın tepesine ve kulak memelerine ya da kulak arkasına takılır. Bazen elektrot sayısı 5 olabilir.

Bu elektrotlar aslında minicik metal parçalardır. Metaldirler çünkü beyninizde üretilen elektriği yakalamaya çalışırlar. Detaylar için Neurofeedback Nasıl Çalışır? yazıma bakabilirsiniz. Elektrotlar ince kablolara bağlıdır ve bu kablolar yakalanan sinyalleri cihaza taşır.

Elektrotları yerleştirmek için yapışkan bir krem kullanılır. Bu krem özellikle saçlı deriye takılan elektrot için önemlidir, çünkü saçlara bulaşarak elektrotla deri arasında iletken bir köprü oluşturur.

Elektrotlar bağlandıktan sonra hazırlık tamamdır. Arkanıza yaslanıp bir iki metre ilerideki ekrana veya televizyona bakmaktan başka yapacak bir şey kalmaz.

Uygulayıcı kendi bilgisayarında neurofeedback yazılımını açar ve size uygun bir kayıt başlatır. Sistem beyninizdeki elektriksel aktiviteyi alıp yazılıma gönderir. Yazılım, çeşitli matematiksel ve istatistiksel hesaplamalardan sonra önünüzdeki ekrana bir geri bildirim verir. Bu hesaplamaları ve geri bildirim türlerini Neurofeedback Nasıl Çalışır? yazımda anlattım.

Geri bildirim çoğunlukla bir film üzerinden olur. Kayıtla birlikte ekranda bir film veya çizgi film başlar. Neurofeedback sistemi, beyin aktivitenize göre bu filmi karartır ya da normal parlaklığa getirir.

Seans boyunca sadece ekrana ve filme odaklanmanız, konuşmamanız, hareket etmemeniz ve uyumamanız önemlidir.

Bazı seans türlerinde belirli aralıklarla kayıt durdurulup elektrotların yeri değiştirilebilir. Uygulayıcı ayrıca “Az önce çok iyiydin. Bunu nasıl başardın?” gibi motive edici sorular sorabilir. Seans sırasında uygulayıcının ne yaptığını ve eğitimi nasıl ayarladığını ayrı bir yazıda ele alacağım.

Bir neurofeedback seansı ortalama yarım saat sürer. Süre sonunda film durdurulur ve bir sonraki seans için nerede kalındığı not edilerek seans sonlandırılır.

Film durup kayıt bittikten sonra yerinizde kalıp uygulayıcının gelerek sensörleri çıkarmasını beklemelisiniz. Elektrotları uygulayıcının çıkarması önemlidir; kendiniz çıkarmaya çalışırsanız yapışkan kremi her yere bulaştırmanız neredeyse kaçınılmazdır. Uygulayıcı ıslak mendil veya gazlı bezle silerek çıkaracaktır.

Türkiye’de seans genellikle bu noktada biter. Evinize gidersiniz ya da farklı bir işlem için başka bir birime geçersiniz. ABD ve bazı başka ülkelerde ise her seanstan sonra bir etki değerlendirme ölçeği doldurulabilir.

Çoğu durumda hafif bir uyuşukluk, derin bir gevşeme ya da zihinsel berraklık hissedebilirsiniz. Seans sırasında kendinizi çok zorladıysanız, yani filmi net izlemek için hırsla aşırı konsantre olduysanız, hafif bir yorgunluk, hatta baş ağrısı hissedebilirsiniz. Bunlar kısa sürede geçer ve çoğu zaman seansın verimli geçtiğinin göstergesidir.

Neurofeedback seansı nasıl yapılır sorusunu böylece baştan sona anlattım. Eşik, geri bildirim ve öğrenmenin seans içinde nasıl işlediğini merak ediyorsanız Neurofeedback Nasıl Çalışır? yazıma bakabilirsiniz. Seansların neden tekrarlandığını ve beynin bu süreçte neden öğrenebildiğini ise Nöroplastisite Nedir? yazımda anlattım.

Bir kayıt ortalama yarım saat sürer. Elektrotların takılması ve çıkarılması bunun dışındadır; ilk gün ise formlar, testler ve görüşmeler nedeniyle daha uzun sürer.

Formlar doldurulur, gerekirse WISC-R veya TOVA gibi bir test yapılır, çocuk ve aileyle görüşülür ve cihazdan 5-10 dakikalık bir baz kayıt alınır. Varsa QEEG de bu aşamada çekilir.

Saçınızın temiz ve kuru olmasına, jöle veya sprey kullanmamaya dikkat edin. Metal toka ve büyük küpeleri çıkarın, kalın kıyafetlerinizi seanstan önce çıkarın. Su içmeyi ve tuvalete gitmeyi kayıttan önce halledin, telefonunuzu sessize alın ve ilacınızı aksatmadan kullanın.

Hayır. Elektrotlar yalnızca beynin ürettiği elektriği ölçer. Ayrıntılı anlatımı için Neurofeedback Nasıl Çalışır? yazıma bakabilirsiniz.

Hayır. QEEG şart değildir, isteğe bağlıdır. Türkiye’de cihazlar pahalı olduğu için neredeyse hiç kullanılmaz; Amerika’da ise yaygındır ve ücretleri yüksektir.

Çoğu kişi hafif bir uyuşukluk, gevşeme veya zihinsel berraklık hisseder. Seansta kendini çok zorlayanlarda hafif yorgunluk ya da baş ağrısı olabilir; bunlar kısa sürede geçer.