Neurofeedback Nedir? Tanımı ve Günlük Hayattan Örnekler

Neurofeedback nedir sorusuna cevap vermeden önce, neurofeedback’in ne olmadığını bilmek önemlidir.

Neurofeedback her şeyden önce mucizevi bir tedavi yöntemi değildir. Neurofeedback bir ilaç değildir. Neurofeedback asla doktorların verdiği ilaçların yerine geçen bir uygulama değildir. Neurofeedback bir tedavi prosedürü de değildir. Neurofeedback palavra veya sahtekârlık değildir.

Neurofeedback için kesin ve net bir tanım yapmak her zaman kolay anlaşılır olmayabilir ve genelde biraz eksik kalır. Bu nedenle ben her zaman teknik ve literatür tanımının yanında, günlük olaylar üzerinden örneklerle tanımı netleştirmeyi tercih ederim.

Öncelikle teknik tanımı yapalım, daha sonra örneklerle temel tanımı detaylandıralım.

Her şeyden önce neuro içerisinde beynin de bulunduğu sinir sistemini, feedback ise İngilizcede geri bildirimi temsil eder. Bunlar birleştiğinde “beyin geri bildirimi” anlamı çıkar. Teknik açıdan neurofeedback aslında EEG-Biofeedback‘e verilen isimdir. Yani özetle EEG ile yapılan geri bildirimi temsil eder. EEG (elektroensefalografi) ise beynimizin ürettiği elektriksel aktiviteyi ölçen ve kaydeden bir testtir.

Neurofeedback, beyinde var olan elektriksel aktiviteyi ölçüm yapılan kişiye gerçek zamanlı olarak gösteren ve bu görsel veya duyusal farkındalıkla birlikte, hedeflenmiş belli elektriksel aktiviteleri bilinçli olarak kontrol altına almayı öğreten bir öğrenme yöntemidir.

Bu karmaşık cümleyi tek tek açalım ve kritik kavramları anlamaya çalışalım.

Beyinde var olan elektriksel aktivite: Beyninizdeki milyarlarca nöron sürekli olarak birbiriyle iletişim kurarken elektriksel aktivite oluşturur. Farklı bölgelerdeki nöron iletişimi elektriksel potansiyel farkına yol açar ve modern veri toplama cihazlarıyla bu potansiyel farklarını güçlendirip bilgisayar programında görüntüleyebiliriz. Detaylarını daha sonra anlatacağım bu işleme özetle EEG (elektroensefalografi) kaydı denir.

Gerçek zamanlı gösteren: Sistemin kalbinde bu gerçek zamanlı gösterim vardır. Elektriksel aktivite henüz olurken bunun size bir ekran üzerinden çeşitli görsellerle veya ses, titreşim gibi duyusal yöntemlerle canlı olarak gösterilmesidir. Feedback, yani geri bildirim budur.

Bilinçli olarak kontrol altına almayı öğreten: Verilen geri bildirimler sayesinde beynin kendi kendisini daha iyiye (hedeflenen-istenen) şartlandırması, alıştırması olarak açıklanabilir. İlla ki bir teknik terim gerekirse buna “operant koşullandırma” kavramının nörolojik bir uygulaması denebilir. Yani beyin, neyin işe yaradığını veya iyi geldiğini fark ettikçe, o şartları sağlayan durumunu güçlendirir.

Öğrenme yöntemi: Daha önce de yazdığım gibi, neurofeedback veya türevleri klasik anlamda bir ilaç veya tedavi değildir. Aslında büyük ölçüde bilincinizin dışında ilerleyen bir öğrenme biçimidir. Bu kısım, ileride yayınlayacağım neredeyse her yazıda geçecek ve neurofeedback’in çalışma prensibi veya etki mekanizması olarak adlandırılabilecek iki şeye işaret ediyor: nöroplastisite ve LTP (Long Term Potentiation). Bunları Nöroplastisite Nedir? yazımda ayrıntılı anlattım; yine de özetleyecek olursak: Neurofeedback, tıpkı bisiklet sürmeyi, yüzmeyi ve hatta yürümeyi öğrenmek gibi, daha iyi çalışan (hedeflenen-istenen) bir beyne sahip olmayı öğrenmektir.

Size bisiklet sürmek için ne öğrendiğinizi tarif edin desem, edemezsiniz ama bisikleti hiç düşmeden sürebilirsiniz. Neurofeedback de buna çok benzer bir süreçtir. Tedavi değil, mevcut durumdan daha iyi olmayı öğrenme yöntemidir. Farkında olmadan; deneme yanılma, şartlandırma ve tekrar süreçleriyle.

Klinik literatüre bakacak olursak resmi tanım şöyle geçer: “EEG biofeedback yoluyla operant koşullanma kullanılarak beyin dalgası örüntülerini kendi kendine düzenlemeyi öğrenmek” (Arns ve diğerleri, 2009). Alanın uluslararası meslek kuruluşları AAPB (Association for Applied Psychophysiology and Biofeedback) ve ISNR (International Society for Neuroregulation & Research) da neurofeedback’i EEG biofeedback’in bir türü olarak ele alır. Bu tanım Türkiye’de genellikle aşırı basitleştirilerek Instagram, Facebook, X gibi mecralarda “beyninize ayna tutmak” veya “beyin jimnastiği” metaforlarıyla anlatılır. Anlatım kolaylığı sağlasa da iş bu kadar basit değildir.

Instagram’daki tanımı ise genelde “beyin jimnastiği yaparak beyninizi regüle etmeyi öğreten mucizevi yöntem” gibi bir şeydir.

Neurofeedback, beyninizin bildiği veya bilmediği bir şeyleri fark edip, fark ettiği şeyi düzeltmeye veya telafi etmeye çalışmasından ibarettir. Burada kastedilen, neurofeedback özelinde elektriksel aktivitedir. Benzer prensiplerle ilgili örnekler verdiğimde konu biraz daha net anlaşılacaktır.

Hani ideal kilonuz hep 57’dir ve tartılmadığınız sürece kilonuzun iyi olduğunu varsayıp mutlu mesut yaşarsınız. Sonra bir gün tartılır ve 57,3 kilo olduğunuzu görürsünüz. Kendinizi dünyanın en şişman insanı sanıp hemen rejime, spora, diyetisyene başlarsınız ya. Sonra o 300 gramı azaltıp, kendinizi iyi hissettiğiniz 57 kilo veya altına inmek için belli bir süre boyunca düzenli olarak yürüyüş yaparsınız ya…

İşte neurofeedback cihazı üstüne çıktığınız baskül; o fazladan 300 gram, DEHB’de görülebilen fazladan elektriksel aktivite; rejim, spor, diyetisyen, DEHB için başvurduğunuz farklı doktor, psikolog ve danışmanlıklar; düzenli olarak yaptığınız yürüyüş ise neurofeedback seanslarıdır.

Farkında olmadığınız kilonuz baskül tarafından size geri bildirilir. Bu geri bildirim sayesinde hemen harekete geçer ve fazla olanı azaltmak için girişimde bulunursunuz. 2-3 günde bir tekrar tartılıp kilo verme girişiminizin durumu hakkında yeniden geri bildirim alırsınız. Aldığınız bu yeni ve anlık geri bildirime göre rejiminizi, sporunuzu ayarlarsınız. Belli bir tartılma sayısından sonra kilonuzun 57,1’e düştüğünü görüp daha da motive olursunuz ve rejiminize daha sıkı bağlanırsınız. Sonra bir gün tekrar tartıldığınızda 57 kilonun altını görürsünüz ve amacınıza ulaşmış olursunuz.

Neurofeedback de aynı bu şekilde çalışır. Var olanı ölçer, gerçek zamanlı geri bildirim verir, bilinçli olarak kontrol altına almayı öğretir ve kilo örneğinden farklı olarak çoğu zaman kalıcıdır. Kalıcı olmasının sebebi nöroplastisite ve LTP’dir. Bunları ilerleyen yazılarımda ayrıntılı olarak anlatacağım.

Günlük yürüyüşünüzü bitirdiyseniz sıradaki örneğe geçelim.

Hani araba sürerken yolun üstünde veya kenarında elektronik bir tabelada hızınızı görürsünüz ya. İşte o tabela, o anki hızınızı elektronik cihazlarla ölçüyor ve canlı olarak size gösteriyor, yani feedback yapıyor. Sizden kaynaklanan hız bilgisini size geri bildiriyor. Siz de bu sayede mevcut hızınız hakkında bilgi sahibi olup, ceza yemek istemiyorsanız ayağınızı gazdan çekerek uygun olan (hedeflenen-istenen) hıza geliyorsunuz. Beyin de aynı işlemi frekans bantlarıyla, yani beyin dalgalarınızla yapıyor.

Bu örnekte neurofeedback cihazı size bir nevi beyninizin çalışma hızını, frekanslara göre durumunu gösteriyor. Siz de belli bir problemden kurtulmak veya daha iyi olmak istiyorsanız, cihazdan gelen bilgiye göre beyninizin hızını ayarlıyorsunuz.

Şimdi de çocukluğunuzdan bir örnek vereyim.

Bisiklete bindiniz ve gidiyorsunuz. Aslında bir mucize gerçekleştiriyorsunuz. Aynı anda birçok karmaşık güçle uğraşıyorsunuz ve bunu neredeyse hiç fark etmiyorsunuz. Şimdi bunları fark etmenizi sağlayayım: itiş kuvveti, aerodinamik sürtünme kuvveti, yuvarlanma direnci, yer çekimi kuvveti, merkezkaç kuvveti, jiroskopik kuvvetler ve normal kuvvet gibi birçok etkiyle başa çıkıyorsunuz. Bunlar ideal koşullardaki kuvvetler. Bir de yol bozuksa veya yokuştaysanız işler iyice karmaşıklaşıyor.

Bu kuvvetlerden yalnızca birini bile yanlış hesaplasanız yerdesiniz, ama hiç düşmeden bisiklet sürüyorsunuz. Peki bunun neurofeedback ile ne alakası var?

Bisiklet sürerken tüm bu kuvvetler vücudumuzdaki çeşitli organlar tarafından algılanır ve anlık olarak beynimize gönderilir. Yani buradaki feedback, organlardan beyne giden (yukarı yönlü) canlı denge bilgisidir. Beyin bu bilgileri alır ve düşmemek için ne yapılması gerektiğini o anda hesaplayarak hareket ve dengemizi sağlayan organlarımıza bilgi gönderir (aşağı yönlü). Yani denge bilgisini alır, bilincimizin dışında bazı işlemler ve düzeltmeler yapar, sonra bu düzeltme bilgisini ilgili birimlere gönderir. Bu bilinç dışı işlemeyi ve düzeltmeyi öğrenene kadar ne olur? Düşersiniz. Türkçemizdeki deyişle “düşe kalka” öğrenirsiniz.

Tıpkı bisiklet sürme örneğinde olduğu gibi, neurofeedback de deneme yanılma ve koşullandırmayla beyninizin daha iyi çalışmasını sağlar. Bu örnekteki kuvvetleri ölçen organların yerini EEG elektrotları alır. EEG elektrotlarından gelen veri bilgisayarda işlenir ve beyninizin yorumlayabileceği hale getirilir. Beyniniz bu verilerle kendini düzeltir.

Peki neden özellikle böyle karmaşık bir bisiklet örneği verdim? Bir kere bisiklet sürmeyi öğrenen ömrü boyunca bisiklet sürebilir. Çünkü bisiklet sürmeyi öğrenirken, düşmemek için çaba harcarken, çok fazla sinir hücresi çok yoğun bir kapasiteyle ve çok koordineli bir şekilde çalışır.

O kadar koordineli ve yoğun çalışırlar ki, düşmemeyi becermek için yapılan denemelerde gelen denge geri bildirimlerine göre pek çok düzeltme yapılır. Düşe kalka, düşmemek öğrenilir. Doğru yönteme yaklaştıkça beynimizde daha önce var olmayan yeni sinir iletişimi birliktelikleri ve koordinasyonları oluşmaya başlar. Bunlar o kadar güçlü oluşur ki, adeta beynimize dağ başındaki bir patika gibi kazınır. Bunlara yolaklar denir. Bu yolaklar da yine pek çok yerde bahsettiğim gibi LTP ve nöroplastisitenin marifetidir.

Düzgün yapılmış neurofeedback seansları da işte bunun gibi yolakların oluşmasına imkân sağlar. Bu sefer düşmeme yolağı değil; dikkatli olma, daha az stresli olma, daha iyi uyuma gibi yolaklar oluşabilir. Sağlam oluşan yolaklar kolay kolay silinmez. Bu da neurofeedback ile öğrenilen durumun kolay kolay unutulmayacağı ve etkisinin hemen geçmeyeceği anlamına gelir.

Son örnek de sosyal medyadan olsun. Bir yayıncının videolarının veya yazılarının altındaki Beğen 👍 veya Beğenme 👎 butonuna bastıkça, gönderi sahibine bir feedback vermiş oluyorsunuz. Yani gönderinin iyi veya kötü olduğunu gönderi sahibine geri bildiriyorsunuz. Yüce algoritmalar da beğenilmeyen yayıncının gösterimlerini azaltarak onu cezalandırıyor ve kendini düzeltmeye zorluyor. Gönderi sahibi de bu geri bildirimler ışığında ister istemez daha çok beğeni, daha az beğenmeme alacak şekilde gönderilerini geliştirmeyi öğreniyor. Zaman içinde beğenmeme sayıları azalıp beğeni sayıları artınca algoritmalar yayıncıya ödül olarak daha fazla izlenme bahşediyor.

Bu da neurofeedback sistemlerinin etki mekanizmasındaki en önemli yöntem olan ödül-ceza mekanizmasına örnek olarak burada dursun.

Bu örnekler ışığında tekrar “nedir bu neurofeedback?” diyecek olursak: Beyniniz sizin, ailenizin, toplumun veya tıbbın standartlarının dışında işliyorsa, bu durum neurofeedback sistemi tarafından tespit edilir ve size geri bildirilir. Bu bildirim yalnızca farkındalık yaratmak için değildir. Sistem aynı zamanda hedeflenen-istenen yönde kendinizi geliştirebileceğiniz bir eğitim verir.

Peki bu nasıl olur? Koşullandırma ile, yani ödül ve ceza ile. Bilgisayardaki yazılım, istenen yönde başarı sağladığınız sürece size ödül verir. Belli bir görevi tamamladığınızda ödülünüzü anında alırsınız.

Peki bu görev ve ödül nedir? Görev değişken olmakla birlikte genellikle terapistin veya sizin seçtiğiniz gelişim doğrultusunda beyninizin kendini bu duruma adamasıdır. Yani beyniniz o koşula uygun çalışır hale geldiğinde ödül gelir; koşula uygun olmadığında ise ödül ortadan kalkar veya ceza gelir.

Beyin her zaman iyiye ve ödüle odaklıdır. Bu nedenle ödül kalkmasın diye, siz farkında olmadan, ne yaptığınızı anlamadan, bilinç dışında ve otomatik olarak beyin bu ödülü kapmak için kendini koşullandırmayı öğrenmeye başlar. Zaman içinde, seanslarla birlikte bu koşullandırma pekiştirilerek öğrenmeye dönüşür ve beyin öğrendiği şeyi otomatik olarak uygulamaya başlar.

Peki ödül nedir? Ödül çoğu zaman bozuk veya karanlık gösterilen bir filmin düzgün ve normal gösterilmesidir. Bu kadar ufak bir ödül bile beynimizi koşullandırmaya yeterlidir. Film dışındaki geri bildirim yöntemlerini (oyun, ses, soyut grafik, titreşim) Neurofeedback Nasıl Çalışır? yazımda anlattım.

Bu yazıda neurofeedback nedir sorusunu temel kavramlar ve günlük hayattan örneklerle yanıtlamaya çalıştım. Ölçüm, geri bildirim ve öğrenme aşamalarının nasıl işlediğini, seansta çocuğun aslında ne yaptığını ve eşik mantığını Neurofeedback Nasıl Çalışır? yazımda anlattım. Bir neurofeedback seansının adım adım nasıl yapıldığını Neurofeedback Seansı Nasıl Yapılır? yazımda anlattım. Nöroplastisite ve LTP’nin bu süreçteki rolünü ise Nöroplastisite Nedir? yazımda ayrıntılı olarak anlattım.

Hayır. Neurofeedback klasik anlamda bir tedavi ya da ilaç değil, bir öğrenme yöntemidir. Beyin, kendi elektriksel aktivitesi hakkında aldığı gerçek zamanlı geri bildirimlerle daha düzenli çalışmayı öğrenir. Bu yüzden doktorunuzun önerdiği tedavinin yerine değil, gerektiğinde onun yanında düşünülmelidir.

EEG, beynin ürettiği elektriksel aktiviteyi ölçen ve kaydeden bir testtir. Neurofeedback ise bu ölçümü kullanır ve elde edilen bilgiyi kişiye görüntü veya ses olarak anında geri bildirir. Kısacası EEG ölçer, neurofeedback ölçtüğünü geri bildirerek beynin öğrenmesini sağlar. Bu nedenle neurofeedback’e EEG-Biofeedback de denir.

Hayır. Neurofeedback sırasında başa yerleştirilen elektrotlar yalnızca ölçüm yapar; beyne herhangi bir elektrik akımı verilmez. Kişi ekranda bir film izler veya bir oyun oynar, beyni istenen yönde çalıştıkça görüntü ve ses düzgün devam eder. Uygulama girişimsizdir ve acı vermez.

Doğru planlanmış ve yeterli sayıda yapılmış seanslarla öğrenilen durum çoğu zaman kalıcıdır. Bunun nedeni, tıpkı bisiklet sürmeyi öğrenmekte olduğu gibi, tekrarla beyinde güçlenen sinir yolaklarıdır. Bu süreçte nöroplastisite ve LTP (Long Term Potentiation) rol oynar. Kalıcılık kişiye, hedefe ve uygulamanın kalitesine göre değişir.

Hayır. Neurofeedback hiçbir zaman doktorun verdiği ilaçların yerine geçen bir uygulama değildir. İlaç kullanıyorsanız bunu kendi başınıza bırakmamalı, her türlü değişikliği doktorunuzla birlikte değerlendirmelisiniz.

Neurofeedback dikkat, stres, uyku ve performans gibi farklı alanlarda kullanılır. Ancak kimin için uygun olduğu kişinin durumuna göre bir uzman tarafından değerlendirilmelidir. Hangi durumlarda kullanıldığını ve bilimsel kanıtların ne söylediğini ayrı bir yazıda ayrıntılı olarak ele alacağım.