Neurofeedback Öğrenmesi: Bisiklet ve Piyano Örneği

Hiç bisiklete binmeyi nasıl unutmadığınızı düşündünüz mü? Peki ya beyninize odaklanmayı veya sakin kalmayı da tıpkı bisiklete binmek gibi kalıcı olarak öğretebilseydik?

Neurofeedback bir öğrenme sürecidir. Neurofeedback öğrenmesi nasıl işler? Bu yazıda neurofeedback’te öğrenmenin nasıl gerçekleştiğini, bunun okulda ezberlediğimiz bilgilerden neden farklı olduğunu ve neden kalıcı olabildiğini anlatıyorum. Neurofeedback’in ne olduğunu ve nasıl çalıştığını henüz okumadıysanız, önce Neurofeedback Nedir? ve Neurofeedback Nasıl Çalışır? yazılarıma göz atabilirsiniz.

Neurofeedback temelde, beyninizin belirli etkinliklerini izleyen ve bu etkinlikleri hedeflenen yönde değiştirmeyi öğrenme sürecini destekleyen bir donanım ve yazılım birleşimidir. Amaç, beyninizin daha iyi çalışmayı öğrenmesi ve bunu kalıcı hale getirmesidir.

Ancak burada kastedilen öğrenme, okulda veya kursta olduğu gibi ezbere dayalı, yani bildirimsel öğrenme değildir. Bu daha çok bisiklete binmeyi öğrenmek gibi bir öğrenme biçimidir.

Tarih, coğrafya, formüller veya çarpım tablosunu ezberlemek farklı bölgeleri de içerse de ağırlıklı olarak hipokampusun ve bilinçli belleğimizin (bildirimsel bellek) işidir. Bir şeyleri okursunuz, dinlersiniz, görürsünüz ve hafızanıza kalıcı olarak atmayı umarsınız. Ancak bu tür bilgiler az tekrar edildiğinde ya da kullanılmadığında unutulabilir.

Bisiklete binmeyi fizik kanunlarını, pedala uygulayacağımız gücü ya da duruş açımızı hesaplayarak öğrenmeyiz. Seleye otururuz ve düşe kalka, hatalarımızı düzelte düzelte öğreniriz. Düşmediğimiz her anı başarı, düştüğümüz anlarda yaptıklarımızı ise hata olarak kodlarız.

Burada “kodlama” dediğim şey, beynimizdeki sinir hücrelerinin başarılı sonuçları doğuran birlikte ateşlenmeleridir. Bu birliktelikler o kadar güçlü ve yoğun hale gelir ki, bu şekilde, yani prosedürel ya da nöroplastik öğrenmeyle öğrenilen bir şey yıllar geçse de kolay kolay unutulmaz. Adeta beynimize kazınır. Bu mekanizmanın ayrıntılarını Nöroplastisite Nedir? yazımda anlattım.

Neurofeedback öğrenmesi de tam olarak böyle işler. Kişi seans sırasında defalarca başarıyı ve başarısızlığı deneyimler. Sistemden gelen geri bildirimlerle denemeler, yanılmalar ve düzeltmeler yoluyla beynimiz kendini daha iyi ve daha istenen duruma yöneltir ve bu durumu öğrenir.

Beynimizi çalışırken gözümüzle göremeyiz. Fiziksel olarak görmenin bir yolunu bulsak bile ürettiği elektriği göremeyiz. Neurofeedback sistemleri tam da bu elektriksel aktiviteyi görünür kılma prensibiyle çalışır.

Kafamıza takılan elektrot denen sensörler, beynimizin farklı bölgelerinde oluşan farklı elektrik seviyelerini alıp cihaz aracılığıyla bilgisayara gönderir. Bilgisayar milisaniyeler içinde çeşitli işlemler yaparak bu elektriksel farkları görünür kılar. Bu çok hızlı analiz sonunda beynimiz kendi ürettiği elektriksel aktiviteyi, elektrik oluşurken, anlık olarak bir ekranda görebilir hale gelir. Sinyalin kafa derisinden ekrana yolculuğunu Neurofeedback Nasıl Çalışır? yazımda ayrıntılı anlattım.

Elektriksel aktivitemizin daha iyi hale gelebilmesi için bir ödül mekanizması devreye girer. Beynimizi istenen yönde çalıştıramadığımız sürece televizyon ekranındaki film kararır, donar veya bozulur. İstenen ve hedeflenen yönde çalıştırmayı başardığımız sürece de bu bozulmalar ortadan kalkar.

Beyinlerimiz ödülü sever ve ödülle birlikte dopamin sahneye çıkar. Dopaminerjik sistemin de katkılarıyla, ödülün ne zaman geldiği, yani beynimizin hangi durumdayken ödülü kapabildiği, biz farkına varmadan, bilinç dışı düzeyde beynimize yerleşir.

Yani beyin daha iyi çalışmayı ezberlemez; deneme yanılma ve tecrübeyle öğrenir. Bu aslında ödüllendirilen davranışın tekrarlanma sıklığının artması, yani edimsel koşullanma (operant koşullanma) ile öğrenmedir.

Seanslar tekrar ettikçe, yani deneme yanılma sayıları binleri buldukça Hebb’in “birlikte ateşlenen nöronlar birbirine bağlanır” şeklinde özetlenen ilkesi devreye girer. Binlerce kez doğru durum oluşur, bu durumlara anlık ödül gelir ve bu o kadar çok tekrarlanır ki pekiştirmeyle etkisi artan bir döngüye girilir.

Özetle, istenen durumun oluşmasına katkı sağlayan sinir birliktelikleri art arda uyarılır ve bu sinirler arasındaki iletişim güçlenir. Bu durum LTP ve nöroplastisite, yani nöroplastik öğrenme olarak sonuçlanır. LTP’nin hücre düzeyinde nasıl işlediğini Nöroplastisite Nedir? yazımda bulabilirsiniz.

Bu öğrenmenin sonucunda beyin, eski düzensiz veya dikkatsiz çalışma biçiminden uzaklaşabilir. Yeni oluşan sinir birliktelikleri sizi daha dikkatli ya da daha istenen, hedeflenen beyin durumuna taşır. Bu bir ezber veya hafıza durumu olmadığı için unutulması daha zordur ve beyninizde bir yolak olarak yer alır. Bu tür nöroplastik öğrenmenin, çok ekstrem durumlar dışında genellikle kalıcı olduğu kabul edilir.

Neurofeedback öğrenmesi kalıcı olabilir; yine de bu, her kişide ve her protokolde aynı sonucun alınacağı anlamına gelmez. Öğrenmenin ne kadar yerleşeceği; seans sayısına, protokole ve kişiye göre değişir. Seansların nasıl ilerlediğini Neurofeedback Seansı Nasıl Yapılır? yazımda anlattım.

Kısa bir örnekle bitireyim. Uzun süredir piyano çalanları gözlemleyin. En karmaşık parçaları bile rahatça çalabildiklerini, hatta daha önce hiç çalmadıkları, notalarını ilk kez gördükleri bir parçayı bile yıllardır çalıyormuş gibi çift elle çalabildiklerini görürsünüz.

Buradaki öğrenme mekanizması nöroplastik öğrenmeye güzel bir örnektir. Piyanistler şarkıları sadece ezbere çalıyor olsaydı, daha önce hiç çalmadıkları bir parçayı çalamazlardı.

Yıllar boyunca, her gün, saatlerce yapılan tekrarlar ve deneme yanılmayla doğru tuş kombinasyonları, doğru nota okuma ve doğru tempo gibi eylemler ödüllendirilerek sinir birlikteliklerine dönüşür. Onca yıllık deneme, yanılma ve pekiştirme sürecinden sonra hangi tuştan sonra hangisine basılması gerektiği, beyinlerindeki sinir birlikteliklerinden otomatik olarak gelir. Yirmi yıl hiç piyano görmeseler bile, piyanonun başına oturduklarında kısa sürede yeniden çalmaya başlayabilirler.

Neurofeedback öğrenmesi de benzer bir deneyimi hedefler: dikkatli olmayı öğrenmek. Her zaman, kalıcı olarak.

Neurofeedback, büyük ölçüde bilinç dışında ilerleyen bir öğrenme yöntemidir. Beyin, geri bildirim ve ödül yoluyla kendi elektriksel aktivitesini düzenlemeyi öğrenir. Klasik anlamda bir ilaç veya müdahale değildir.

Bildirimsel öğrenme ezbere dayalıdır; tarih, coğrafya veya çarpım tablosu gibi bilgileri kapsar ve kullanılmazsa unutulabilir. Prosedürel öğrenme ise bisiklete binmek gibi deneme yanılmayla öğrenilen becerileri kapsar ve genellikle uzun süre unutulmaz.

Beyin, hangi elektriksel durumdayken ödül aldığını, farkında olmadan, bilinç dışı düzeyde öğrenir. Kişi bunu bir kural olarak anlatamaz; öğrenme otomatikleşmeye benzer.

Ödül geldiğinde dopamin devreye girer ve ödülün hangi beyin durumunda geldiğinin bilinç dışı düzeyde yerleşmesine katkı sağlar. Bu, ödüllendirilen davranışın tekrarlanma sıklığını artıran edimsel koşullanmanın bir parçasıdır.

Nöroplastik öğrenmenin genellikle kalıcı olduğu kabul edilir, çünkü ezbere değil tekrara ve deneyime dayanır. Ancak sonuç kişiye, protokole ve seans sayısına göre değişir.